Εισηγητές:

Μισαηλίδη Πλουσία¹, Παπούδη Δέσποινα², Μπρούζου Κάτια-Ουρανία³

Τίτλος:

Θεωρία του νου ανώτερης τάξης στο φάσμα του αυτισμού: Ο ρόλος των εργαλείων αξιολόγησης

Εκπαιδευτικός Φορέας:

¹Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, ²Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, ³LVR Klinik Düsseldorf, Kliniken der Heinrich Heine Universität

Περίληψη:

Η θεωρία του νου (ΘτΝ) είναι μια σύνθετη κοινωνικο-γνωστική ικανότητα που επιτρέπει την κατανόηση και ερμηνεία της συμπεριφοράς των άλλων στη βάση των νοητικών τους καταστάσεων. Πλήθος ερευνών έχει δείξει ότι παιδιά, έφηβοι και ενήλικες στο φάσμα του αυτισμού παρουσιάζουν ελλείμματα στη ΘτΝ, ιδίως σε δεξιότητες ΘτΝ ανώτερης τάξης, όπως η κατανόηση των πεποιθήσεων β’ τάξης, η επεξεργασία μη κυριολεκτικών σχημάτων λόγου (π.χ., ειρωνεία, σαρκασμός) και η ερμηνεία κοινωνικά αμφίσημων καταστάσεων. Ωστόσο, τα ευρήματα των σχετικών ερευνών συχνά διαφοροποιούνται ως προς το μέγεθος των διαφορών μεταξύ αυτιστικών και τυπικώς αναπτυσσόμενων συμμετεχόντων, γεγονός που αποδίδεται, μεταξύ άλλων, στις διαφορές των εργαλείων που αξιοποιούνται για τη μέτρηση της ΘτΝ. Στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι η συγκριτική παρουσίαση και κριτική αξιολόγηση των εργαλείων για τη μέτρηση της ΘτΝ ανώτερης τάξης σε μελέτες με αυτιστικούς και τυπικώς αναπτυσσόμενους συμμετέχοντες και η διερεύνηση του βαθμού στον οποίο τα δομικά και διαδικαστικά χαρακτηριστικά τους (π.χ., αριθμός δοκιμασιών, γλωσσικές και γνωστικές απαιτήσεις, διαδικασία χορήγησης) ενδέχεται να επηρεάζουν αρνητικά τις επιδόσεις των αυτιστικών συμμετεχόντων. Η προκαταρκτική ανάλυση υπογραμμίζει ότι οι διαφορές μεταξύ των εργαλείων αξιολόγησης της ΘτΝ αποτελούν κρίσιμο παράγοντα που συμβάλλει στη διαφοροποίηση των αποτελεσμάτων, αναδεικνύοντας την ανάγκη για εννοιολογική συνέπεια, περιορισμό του γνωστικής και γλωσσικής επιβάρυνσης και περαιτέρω ανάπτυξη ψυχομετρικά αξιόπιστων και έγκυρων εργαλείων για τη μέτρηση της ΘτΝ ανώτερης τάξης σε πληθυσμούς στο φάσμα του αυτισμού.

Εισηγητής:

Βαρλοκώστα Σπυριδούλα

Τίτλος:

Η αφηγηματική δομή στη διαταραχή αυτιστικού φάσματος

Εκπαιδευτικός Φορέας:

Εργαστήριο Ψυχογλωσσολογίας και Νευρογλωσσολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών & Μονάδα Αρχιμήδης, Ερευνητικό Κέντρο «Αθηνά»

Περίληψη:

Υπόβαθρο & στόχοι. Είναι ευρέως τεκμηριωμένο ότι η αφήγηση αποτελεί πρόκληση για τα αυτιστικά παιδιά, ιδιαίτερα ως προς το περιεχόμενο και τη συνεκτική οργάνωση της ιστορίας, γνωστά και ως μακροδομή της αφήγησης. Στην παρούσα μελέτη χρησιμοποιήσαμε μια εκδοχή της δοκιμασίας Monkey Cartoon (Autism Diagnostic Observation Schedule - ADOS-2, Lord et al., 2012) με τροποποιημένη βαθμολόγηση (βλ. Canfield et al., 2016; Lê et al., 2011), προκειμένου να αναλύσουμε τις μακροδομικές αφηγηματικές δεξιότητες δύο ομάδων παιδιών με και χωρίς Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Εξετάσαμε επίσης τις σχέσεις μεταξύ της μακροδομής της αφήγησης και της γλωσσικής ικανότητας σε κάθε ομάδα.
Μέθοδοι. Στη μελέτη συμμετείχαν 16 ελληνόφωνα παιδιά με ΔΑΦ και 16 νευροτυπικά παιδιά αντιστοιχισμένα ως προς την ηλικία και τον δείκτη νοημοσύνης, στα οποία χορηγήθηκε η αφηγηματική δοκιμασία Monkey Cartoon. Αξιολογήθηκαν επίσης το λεξιλόγιο και οι συντακτικές δεξιότητες των παιδιών. Οι αφηγήσεις αναλύθηκαν ως προς μακροδομικά χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβανομένης της πληρότητας της ιστορίας και της γραμματικής της ιστορίας, καθώς και ως προς μονάδες που δηλώνουν το πλαίσιο/σκηνικό, τις εσωτερικές αντιδράσεις και τις πρόσθετες λεπτομέρειες.
Αποτελέσματα. Τα αυτιστικά παιδιά παρουσίασαν χαμηλότερες επιδόσεις στην επικοινωνία του περιεχομένου της ιστορίας σε σύγκριση με τη γραμματική της ιστορίας. Επιπλέον, η αυτιστική ομάδα έτεινε να περιλαμβάνει λιγότερες πληροφορίες σχετικά με το σκηνικό της ιστορίας και περισσότερες εκτός θέματος πληροφορίες σε σχέση με τους νευροτυπικούς συνομηλίκους τους. Όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ μακροδομής της αφήγησης και γλωσσικής ικανότητας, οι δύο ομάδες διαφοροποιήθηκαν: τα αυτιστικά παιδιά έτειναν να βασίζονται στο λεξιλόγιο, εις βάρος της συμπερίληψης άσχετων πληροφοριών στις αφηγήσεις τους, ενώ τα νευροτυπικά παιδιά βασίζονταν τόσο σε λεξιλογικές όσο και σε συντακτικές δεξιότητες, ιδίως κατά την αναφορά στις νοητικές καταστάσεις των χαρακτήρων της ιστορίας και στο σκηνικό της ιστορίας, αντίστοιχα.
Συμπεράσματα. Η αφηγηματική δοκιμασία Monkey Cartoon φαίνεται να είναι αποτελεσματική στην ανάδειξη πραγματολογικών αδυναμιών κυρίως στο επίπεδο του θεματικού περιεχομένου σε αυτιστικά παιδιά. Επιπλέον, η συχνή χρήση σημασιολογικά και πραγματολογικά άσχετων πληροφοριών στην αφήγηση διαφοροποίησε τα αυτιστικά από τα νευροτυπικά παιδιά και μπορεί, συνεπώς, να θεωρηθεί διακριτικό χαρακτηριστικό της ΔΑΦ στην αφηγηματική παραγωγή.

Εισηγητές:

Γενά Αγγελική^1,2, Τσιρέμπολου Εριφύλλη¹

Τίτλος:

Θεωρία του νου και πραγματολογία στη ΔΑΦ υπό το πρίσμα της ανάλυσης της συμπεριφοράς

Εκπαιδευτικός Φορέας:

¹Εργαστήριο Ειδικής Αγωγής & Συμβουλευτικής της Οικογένεας, Παιδαγωγικό Τμήμα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ΕΚΠΑ
²Ινστιτούτο Συστημικής Ανάλυσης της Συμπεριφοράς

Περίληψη:

Τα άτομα με ΔΑΦ εμφανίζουν ελλείμματα σε ανώτερες γνωστικές λειτουργίες που περιλαμβάνουν προηγμένες δεξιότητες Θεωρίας του Νου (ΘτΝ), καθώς και πραγματολογικές πτυχές του λόγου, με αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να ανταποκριθούν και να προσαρμοστούν σε κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο.  Στην παρούσα εισήγηση επιχειρείται η διερεύνηση και η σύνδεση μεταξύ δεξιοτήτων Θεωρίας του Νου και πραγματολογικών πτυχών του λόγου, με στόχο την ανάδειξη της σημασίας τους για την συνολική ανάπτυξη των ατόμων με ΔΑΦ. Εκτός από θεωρητικές παραδοχές, θα συμπεριληφθούν και ερευνητικά δεδομένα από μελέτες που καταδεικνύουν ότι τόσο οι  δεξιότητες ΘτΝ όσο και αυτές που αφορούν στην πραγματολογία, μπορούν να βελτιωθούν σημαντικά στο πλαίσιο μιας έγκαιρης συμπεριφορικής-αναλυτικής παρέμβασης. Οι έρευνες που διεξήχθησαν μας επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι οι εν λόγω δεξιότητες μπορούν ενδεχομένως να αντιμετωπιστούν ως ένα σύνολο συντελεστικών μορφών συμπεριφοράς. Δηλαδή, οι καίριες αυτές δεξιότητες μπορούν να αντιμετωπιστούν ως συμπεριφορά που μεταβάλλεται, όχι μόνο ως αποτέλεσμα αναπτυξιακής ωρίμασης, αλλά και υπό την επίδραση περιβαλλοντικών παραγόντων, συνιστώντας απότοκο συντελεστικής μάθησης.

Εισηγητής:

Παπούδη Δέσποινα

Τίτλος:

Πέρα από τη θεωρία του νου για την κατανόηση του αυτισμού

Εκπαιδευτικός Φορέας:

Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Περίληψη:

Η παρούσα εργασία αποτελεί μια κριτική θεώρηση της θεωρίας του νου (ΘτΝ) στη μελέτη του αυτισμού καθώς έχει υποστηριχτεί η άποψη ότι τα αυτιστικά άτομα αποτυγχάνουν στην κατάκτηση της ΘτΝ, στοιχείο που εξηγεί τις δυσκολίες τους στην κοινωνική επικοινωνία. Αν και οι έρευνες που βασίζονται σε έργα της ΘτΝ έχουν διεξαχθεί σε ένα ελεγχόμενο, πειραματικά και ερευνητικά τεκμηριωμένο πλαίσιο προσφέροντας σημαντική γνώση για τον τρόπο σκέψης των αυτιστικών ατόμων με προεκτάσεις  για την εκπαιδευτική και κλινική πράξη, η ΘτΝ δεν μπορεί να αποτελέσει ένα θεωρητικό πλαίσιο για την πλήρη εξήγηση της σκέψης των αυτιστικών ατόμων καθώς μεταγενέστερες μελέτες δεν έχουν επαληθεύσει τα ερευνητικά ευρήματα των αρχικών μελετών, η επίδοση των συμμετεχόντων σε έργα της ΘτΝ έχει συσχετιστεί με το λεκτικό και γνωστικό τους δυναμικό, και έχουν παρατηρηθεί διαφοροποιήσεις από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Επίσης, έχει διαπιστωθεί ότι αναπτυξιακοί μηχανισμοί που εμφανίζονται κατά τη βρεφονηπιακή ηλικία και παράγοντες όπως οι επιτελικές λειτουργίες και η υπερεστίαση σε συγκεκριμένα έργα μπορούν να συνεισφέρουν στη συζήτηση της κατανόησης του αυτισμού. Επιπρόσθετα, πρόσφατες νευροδιαφορετικές προσεγγίσεις, όπως ‘το πρόβλημα της διπλής ενσυναίσθησης’ αναφέρει ότι υπάρχει αμοιβαία δυσκολία στην επικοινωνία μεταξύ αυτιστικών και μη-αυτιστικών ατόμων και όχι μια μονόπλευρη έλλειψη ενσυναίσθησης ή ανάγνωσης του νου. Συμπερασματικά, προτείνεται η θεώρηση του αυτισμού στο πλαίσιο μιας ολιστικής προσέγγισης που αναγνωρίζει τον αυτισμό ως φάσμα με διαφορετικά γνωστικά προφίλ και λαμβάνει υπόψη τις απόψεις των αυτιστικών ατόμων, προκειμένου να φωτίσει την κατανόηση του αυτισμού εστιάζοντας στα δυνατά σημεία των αυτιστικών ατόμων, και όχι απαραίτητα στα ελλείμματά τους, και σε μια μονοδιάστατη γνωστική ικανότητα όπως η ΘτΝ.

Λίστα Προσκεκλημένων Συμποσίων